Chợ Cán Cấu mở ra từ tờ mờ sáng, khi người Mông, người Giáy, rồi bà con Mông, Dao, Tày từ các xã quanh Si Ma Cai bắt đầu xuống chợ. Ở đây, người đi bộ, người đi ngựa, những gùi hàng nông sản và các mảnh thổ cẩm cùng xuất hiện trong một nhịp chợ rất rõ.
Muốn xem chợ này, nên đi sớm để bắt được lúc hàng còn bày đủ và người bán còn đang xoay xở giữa mua, bán, trò chuyện. Chợ họp vào thứ Bảy hàng tuần và thêm vào các ngày lễ, tết trong năm, nên nếu đến vào ngày thường thì sẽ không gặp đúng phiên.
Chợ họp ở đâu và vào lúc nào
Chợ họp ven tỉnh lộ 153, con đường đất đỏ nối thị trấn Bắc Hà với thị trấn Si Ma Cai. Xung quanh là ruộng bậc thang bám vào sườn núi và phía xa là núi rừng Tây Bắc; vì thế, ngay cả đường vào chợ cũng cho thấy đây là phiên chợ của vùng cao chứ không phải một khu bán hàng khép kín.
Thông tin từ các nguồn đều thống nhất rằng chợ Cán Cấu họp vào thứ Bảy hàng tuần. Một nguồn còn nhắc chợ mở thêm trong những ngày lễ, tết, nên nếu cần canh đúng phiên thì nên dựa vào mốc này thay vì đi theo cảm tính.
Nhìn khu thổ cẩm và hàng thủ công
Trong chợ có khu bày bán các sản phẩm thổ cẩm đủ màu sắc và trang sức bạc, đi cùng đồ dùng gia đình, rau quả, gia vị, dược thảo. Khi đi ngang khu này, nên đứng chậm một nhịp để nhìn cách hàng được treo, xếp và gấp; mỗi sạp có cách bày riêng, không phải chỉ để ngắm mà còn là chỗ người bán thao tác liên tục.
Nếu muốn hỏi về một tấm vải hay một món đồ thủ công, nên hỏi ngắn, rõ và chờ người bán ngẩng lên rồi mới tiếp tục. Cách đi chợ ở đây vốn gắn với mua bán và trò chuyện, nên một câu hỏi gọn sẽ dễ hơn việc đứng sát hàng hoặc chạm tay vào món đồ khi chưa được đồng ý.
Nông sản, gia súc và nhịp mua bán ở chợ
Nông sản mang tới chợ rất cụ thể: ngô, ớt, lạc, mía, sắn, chè shan, hoa quả, mật ong, rượu. Bên cạnh đó còn có những thanh niên dắt ngựa, trâu, lợn xuống chợ, làm khu trao đổi hàng hóa trở nên đông hơn hẳn phần hàng nông sản và hàng dệt may.
Chợ Cán Cấu được chia thành nhiều khu, mỗi khu bày một nhóm hàng riêng. Vì vậy, nếu mục tiêu là xem thổ cẩm thì đi theo khu thổ cẩm; nếu muốn nhìn nhịp chợ rõ hơn thì ghé cả khu nông sản và khu gia súc, nơi người bán và người mua thường trao đổi ngay tại chỗ chứ không đi lòng vòng.
Giờ họp, vị trí và lưu ý khi xem, mua, chụp ảnh
Đi chợ sớm là cách dễ nhất để theo kịp nhịp phiên, nhất là khi chợ bắt đầu từ lúc trời còn mờ sáng. Với khách lần đầu, nên đến khi hàng hóa còn đang được bày, vì lúc đó có thể nhìn rõ từng khu và đỡ chen giữa dòng người đi chợ.
Khi hỏi giá hay xem hàng, hãy hỏi trực tiếp vào món mình quan tâm thay vì đứng quan sát quá lâu rồi mới mở lời. Nếu muốn chụp ảnh, nên giữ khoảng cách vừa phải và tránh chắn lối người đang mua bán; chợ ở đây là nơi trao đổi hàng hóa và sinh hoạt cuối tuần, không phải một sân khấu dựng riêng cho khách đứng xem.
Ở khu ẩm thực chợ, nguồn chỉ cho biết có một khu dành cho ăn uống, nhưng không nêu món cụ thể. Vì vậy, nếu muốn ăn gì, cách an toàn nhất là đến tận nơi rồi nhìn những gì đang được bày và hỏi ngay người bán trong phiên chợ đó.
Một phiên chợ để nhìn đời sống vùng cao
Điểm đáng nhìn ở Cán Cấu không chỉ là hàng hóa mà còn là cách người dân từ các bản xuống chợ: người đi bộ, người đi ngựa, mang theo sản phẩm dệt may, nông sản và cả gia súc. Chợ cũng là chỗ người dân các xã quanh vùng xuống chơi chợ như một thú vui cuối tuần, nên nhịp chợ có phần vừa buôn bán vừa gặp gỡ.
Nếu đi theo hướng này, hãy để ý cách các khu hàng tách nhau ra, cách người bán đứng cạnh món mình mang tới, và cách người mua dừng lại hỏi rồi đi tiếp. Cán Cấu vì thế dễ đọc nhất khi nhìn bằng từng chi tiết nhỏ, từ gùi hàng nông sản đến một góc thổ cẩm đang được treo lên trong phiên chợ sáng thứ Bảy.
