Khu chạm khắc đá cổ Sa Pa nằm trong thung lũng Mường Hoa, nơi những hòn đá lớn nhỏ rải giữa ruộng bậc thang và các nếp đi của người đi nương. Nhìn từ mặt đất, đây không phải một điểm đứng yên để “ngắm nhanh”, mà là một khu di tích rộng khoảng 8 km2, cần đi chậm để nhận ra các hình khắc nằm xen trong cảnh quan.
Di tích này đã được công nhận cấp quốc gia từ năm 1994. Từ đó đến nay, nhiều chi tiết trên đá vẫn chịu tác động của thời gian, nên cách tham quan hợp lý nhất là nhìn như đang đọc một lớp dấu tích, không phải tìm cách chạm vào hay làm rõ mọi thứ bằng suy đoán vội.
Dấu tích tại Bãi đá cổ Sa Pa
Bãi đá cổ Sa Pa còn được gọi là Khu chạm khắc đá cổ Sa Pa. Theo các nguồn công khai, khu này nằm trong thung lũng Mường Hoa, trên địa phận Tả Van và Mường Hoa, với hơn 200 hòn đá lớn nhỏ mang ký tự và hình ảnh trừu tượng.
Điểm đáng chú ý là các hình khắc không đứng riêng lẻ trong một nhà trưng bày, mà rải giữa ruộng bậc thang của thung lũng. Vì thế, khi đi xem, người đọc thường gặp một nhịp cảnh rất khác: đá, đất, lối canh tác và khoảng trống của thung lũng cùng xuất hiện trong một khung nhìn.
Điều chưa được giải mã
Nguồn công khai cho biết những hình khắc trên đá được một số nhà khoa học xem như một loại văn tự cổ, như một “pho sách” lớn chứa kiến thức và quan niệm của người xưa về thiên nhiên, đời sống sinh hoạt của cộng đồng. Nhưng đến nay, ý nghĩa thực sự của các ký tự trên đá vẫn là điều chưa có lời giải đáp thống nhất.
Chính vì phần chưa đọc hết ấy, khu đá cổ Sa Pa không nên được tiếp cận như một nơi đã có lời giải sẵn. Người xem có thể nhận ra ký tự, hình ảnh trừu tượng, nhưng cần giữ cách nhìn thận trọng: đó là di tích với nhiều lớp thông tin còn đang được rà soát, chứ không phải bộ ký hiệu đã được giải mã hoàn toàn.
Rà soát, đo đạc và số hóa để giữ lại dữ liệu
Năm 2023, đoàn công tác đã rà soát, đo đạc, định vị, chụp ảnh và quay flycam không gian tổng thể các hình khắc cổ trên bãi đá. Mục tiêu là so sánh, đánh giá tác động của môi trường trong thời gian qua đối với khu chạm khắc đá cổ Sa Pa.
Phần việc đó còn nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu và số hóa hệ thống thông tin của khu chạm khắc. Với một di tích rộng, rải trên địa hình thung lũng, việc ghi lại dữ liệu là cách để giữ thông tin về vị trí, hình khắc và trạng thái hiện tại, thay vì chỉ dựa vào trí nhớ của người đi xem.
Cách tham quan không xâm hại
Vì khu đá cổ nằm xen trong ruộng bậc thang và trong không gian thung lũng Mường Hoa, cách đi phù hợp là bám theo lối có sẵn và giữ khoảng cách với bề mặt đá. Không tự leo lên đá, không cạo, khắc thêm hay thử “đọc” bằng cách chạm mạnh vào các ký tự và hình ảnh trừu tượng.
Nếu muốn nhìn rõ hơn, hãy dành thời gian dừng lại ở từng cụm đá thay vì đi rất nhanh qua toàn khu. Đây là di tích lịch sử - văn hóa quốc gia, nên việc đi nhẹ, quan sát vừa đủ và không làm thay đổi hiện trạng của mặt đá là điều nên giữ khi tham quan.
Đi một vòng quanh Tả Van rồi quay lại bãi đá
Nguồn mới sau sắp xếp hành chính cho biết xã Tả Van được hình thành từ việc sắp xếp toàn bộ diện tích và dân số của các xã Hoàng Liên, Mường Hoa và Tả Van. Vì vậy, khi tìm Khu chạm khắc đá cổ Sa Pa hôm nay, người đọc nên lưu ý cách gọi địa danh hiện hành trong khu vực Tả Van.
Nếu đi theo hướng tham quan nhẹ nhàng, có thể xem bãi đá như một điểm dừng giữa thung lũng: đến để nhìn dấu khắc, rồi trở lại nhịp ruộng bậc thang và bản làng quanh đó. Với một di tích còn nhiều phần chưa được giải mã, việc giữ khoảng cách đúng mực đôi khi là cách xem kỹ nhất.
